De grote atlas van Ferraris – de eerste atlas van België

Deze atlas met 275 handgetekende en ingekleurde kaartbladen uit 1777 dompelt je onder in het historische landschap van de Oostenrijkse Nederlanden en het Prinsbisdom Luik.

De Ferrariskaart, gerealiseerd onder leiding van graaf Joseph-Jean François de Ferraris, is een kaart van de Oostenrijkse Nederlanden en het Prinsbisdom Luik in 1777. Dit gebied komt voor een groot deel overeen met het huidige België, wat de Ferrariskaart de facto de eerste grootschalige kaart van België maakt.

De Ferraris maakte twee kaarten. De eerste heette de Carte de cabinet of Kabinetskaart en zou enkel door het kabinet en zijn ministers en generaals worden gebruikt. Het was uiterst gedetailleerde en handgetekende kaart op een schaal van 1:11.520. De tweede kaart was de Carte marchande of Carte chorographique, een minder gedetailleerde en gedrukte kaart op een schaal van 1:86.400. Deze kaart was bestemd voor het grote publiek en was bedoeld om een deel van de kost van de karteringsoperatie terug te verdienen.

Van de Kabinetskaart werden drie exemplaren gemaakt: een voor de keizer, een voor de hofkanselarij in Wenen en een voor Karel van Lotharingen. Dat laatste exemplaar werd in 1922 aan België teruggegeven in het kader van de naoorlogse onderhandelingen. Het bevindt zich vandaag in de Koninklijk Bibliotheek van België en vormde de basis voor de kaarten van deze atlas.

De Kabinetskaart bestaat uit 275 kaartbladen. Elk kaartblad werd in stukken gesneden en op geel linnen gekleefd om praktisch met de documenten om te kunnen springen. Er zijn grote en kleine bladen en naargelang de grootte (gemiddeld 45 x 141 cm en 90 x 141 cm) zijn ze in tweeën of in vieren gevouwen. Aan de grote kaarten is soms nog een vijfde en zesde blad of strook toegevoegd.

Door gebruik van diverse symbolen en kleuren geven de kaartbladen een schat aan topografische informatie weer zoals de diverse grondsoorten, het wegennet, de bewoning, de nijverheid en grenzen. Het reliëf wordt weergegeven door een roodbruine tint die hellingen voorstelt: hoe donkerder de kleur, hoe steiler de helling.

De Kabinetskaart is van onschatbare historische waarde. Ze laat ons toe om een blik te werpen op het landschap van België voor ingrijpende veranderingen zoals de Franse en Industriële revolutie. De afgebeelde grenzen geven tevens een beeld van de complexiteit van de staatsstructuur met verschillende graafschappen, hertogdommen en heerlijkheden. De enorme rijkdom aan plaatsnamen maakt de kaart ook een schitterende bron voor de toponymie of de studie van plaatsnamen.

Dit werk werd gerealiseerd in nauwe samenwerking met de Koninklijke Bibliotheek van België en uitgeverij Lannoo. In de atlas werden de kaartbladen van de Kabinetskaart verkleind naar de schaal 1:24 000 om ze in boekformaat te laten passen. De verkleinde schaal laat ook toe om de historische kaarten te gaan vergelijken met de hedendaagse kaarten in de topografische atlas op schaal 1:25 000. Een echte aanrader voor iedereen die de evolutie van hun woonplaats of andere omgevingen wil observeren!

Je kan deze atlas aanschaffen via de website van Lannoo vanaf juni 2026.