De rol van het NGI in het beheer van geografische namen

Infofiche, 3 september 2026 – Een naam op een kaart heeft belang. De recente ophef rond de naamsverandering van het Ontariomeer in “Lake America” heeft dit op spectaculaire wijze in herinnering gebracht: achter een paar woorden op een kaart gaan soms kwesties schuil die te maken hebben met geschiedenis, identiteit, cultuur … maar ook met macht.

Maar wie beslist er in België welke naam op een kaart wordt vermeld? Dit artikel geeft antwoord op enkele belangrijke vragen.

Wie beslist over plaatsnamen in België en Europa?

Wat plaatsnamen betreft, kunnen we een onderscheid maken tussen twee grote categorieën. Enerzijds zijn er de officiële namen, zoals de namen van gemeenten, gewesten, provincies en straten, die door de overheid worden vastgesteld. Anderzijds zijn er niet-officiële namen of gebruiksnamen, die in de loop der tijd door traditie en dagelijks gebruik ingeburgerd zijn geraakt. De tweede categorie geldt voor veel rivieren, bergen, bossen, gehuchten en andere landschapselementen.

In België bestaat er niet één enkele instantie die over alle geografische namen beslist. Afhankelijk van het type plaats kunnen beslissingen worden genomen door de federale overheid, de gewesten, de provincies of de gemeenten. Voor taalkundige, historische of wetenschappelijke kwesties kunnen de overheden ook advies vragen aan de Koninklijke Commissie voor Toponymie en Dialectologie (KCTD/CRTD), een orgaan dat bestaat uit specialisten in plaatsnamen. De rol van deze commissie is echter adviserend: zij geeft advies, maar neemt geen beslissingen.

Voor namen die niet officieel door een overheid zijn vastgelegd, zoals het geval is voor veel namen van waterlopen, velden of andere landschapselementen, speelt het lokale gebruik een belangrijke rol. Met andere woorden: het zijn vaak de inwoners en de geschiedenis die ervoor zorgen dat deze namen blijven voortbestaan.

In tegenstelling tot wat men soms denkt, bestaat er geen Europese instantie die verantwoordelijk is voor het benoemen van plaatsen. Elk land blijft bevoegd voor zijn eigen toponymie en beheert zijn geografische namen volgens zijn eigen regels.

Is er een internationale organisatie die hierop toeziet?

Op mondiaal niveau bestaat er een organisatie van de Verenigde Naties, de United Nations Group of Experts on Geographical Names (UNGEGN). Haar taak is niet om in plaats van de landen te beslissen hoe steden, rivieren of bergen moeten heten, maar wel om aanbevelingen uit te werken zodat geografische namen wereldwijd op een consistente manier worden gebruikt.

Concreet moedigt UNGEGN alle landen aan om lokale benamingen te respecteren, onnodige naamswijzigingen te vermijden, consistente spellingsregels toe te passen en taalkundige bijzonderheden, zoals accenten en andere diakritische tekens, te behouden. Het doel is om cartografie, navigatie, internationale communicatie en de uitwisseling van geografische gegevens te vergemakkelijken.

Op Europees niveau bestaat geen vergelijkbare instantie die waakt over het consistente gebruik van geografische namen.Europese landen wisselen ervaringen uit en werken samen in wetenschappelijke, technische en cartografische netwerken, maar elke staat blijft zelf verantwoordelijk voor de namen die op zijn grondgebied worden gebruikt.

Wie staat in voor het beheer van de toponiemen in België?

In België is het Nationaal Geografisch Instituut (NGI) verantwoordelijk voor het beheer van plaatsnamen. Dat lijkt misschien een detail, maar het is in werkelijkheid een belangrijke opdracht. België telt geografische namen: gemeenten, rivieren, bossen, wijken, gehuchten, heuvels … hebben allemaal een naam. Sommige namen hebben verschillende schrijfwijzen, andere zijn bekend onder verschillende namen afhankelijk van de taal of lokale gewoonten.

De taak van het NGI bestaat erin deze namen te verzamelen, te controleren en te documenteren, zodat iedereen eenduidig naar dezelfde plaats kan verwijzen. Al deze informatie wordt opgenomen in een nationale databank die onder meer wordt gebruikt voor kaarten en geografische diensten.

Daarbij hanteert het NGI drie belangrijke principes:

• Het eerste principe is het respect voor het lokale gebruik. Wanneer een plaatsnaam moet worden gecontroleerd, raadpleegt het NGI de gemeentelijke overheden, maar ook inwoners en specialisten die de streek goed kennen. Het doel is om de naam te registreren die daadwerkelijk lokaal wordt gebruikt.
• Het tweede principe is het respect voor erkende schrijfwijzen. Voor gemeenten, straten en andere administratieve entiteiten gebruikt het NGI de officiële benamingen die door de bevoegde instanties zijn vastgesteld. Voor traditionele geografische namen, zoals bepaalde waterlopen of veldnamen, kan het NGI zich baseren op de aanbevelingen van de Koninklijke Commissie voor Toponymie en Dialectologie.
• Het derde principe is het respect voor de Belgische taalwetgeving. Plaatsnamen worden gebruikt in de taal van het betrokken gebied: Nederlands in Vlaanderen, Frans in Wallonië, Duits in de Duitstalige Gemeenschap en Nederlands en Frans in Brussel.

Dit werk draagt bij tot het behoud van een vaak weinig bekend maar waardevol erfgoed. Plaatsnamen vertellen immers het verhaal van landschappen, bewoners en de geschiedenis van een gebied. Het NGI volgt daarbij ook de internationale aanbevelingen van de Verenigde Naties inzake geografische namen en vertegenwoordigt België binnen UNGEGN.

Kan België zomaar een toponiem veranderen (bijvoorbeeld van de Maas)?

Ja, België kan de officiële naam van een plaats op zijn grondgebied wijzigen, zolang de daarvoor geldende procedures worden gevolgd. Een recent voorbeeld is de nieuwe gemeente Pajottegem, die ontstond door de fusie van Galmaarden, Gooik en Herne.

Voor een belangrijk geografisch element zoals de Maas ligt dat echter heel anders. De naam Maas wordt al eeuwenlang gebruikt en maakt deel uit van ons historisch en cultureel erfgoed. Hij is bovendien ver buiten België bekend. Een naamswijziging zou dan ook een aanzienlijk verlies betekenen voor het Belgische erfgoed en verstrekkende gevolgen hebben.

Zelfs als België zou beslissen om in zijn officiële documenten een andere naam te gebruiken, zouden andere landen, instanties en organisaties daar niet automatisch in meegaan. Frankrijk, Nederland, uitgevers van atlassen, internationale kaartenmakers en navigatiediensten zouden de naam “Maas” kunnen blijven gebruiken.

Precies daarom raadt UNGEGN doorgaans aan om gevestigde geografische namen niet te wijzigen. Het gebruik van stabiele, consistente plaatsnamen bevordert de (internationale) communicatie, de cartografie en het behoud van cultureel erfgoed.